RENOIR (RUNOWÂRU), reż. Chie Hayakawa, 2025

Dzieci widzą znacznie więcej, niż dorosłym się wydaje. Nie zawsze potrafią nazwać to, co obserwują, nie rozumieją wszystkich zależności i często błędnie interpretują zachowania ludzi wokół siebie. Ale doskonale wyczuwają napięcie, strach, smutek i moment, w którym dobrze znany im świat zaczyna się rozpadać. Właśnie z takiej perspektywy Chie Hayakawa opowiada w „Renoir” o chorobie, samotności i pierwszym zetknięciu ze świadomością straty.
Po międzynarodowym sukcesie „Planu 75” japońska reżyserka powraca z filmem znacznie bardziej kameralnym i osobistym. Inspirowany jej własnymi doświadczeniami z dzieciństwa „Renoir” nie jest jednak klasycznym dramatem o umieraniu ani historią, która próbuje za wszelką cenę wycisnąć z widza łzy. Hayakawa interesuje przede wszystkim moment, w którym dziecko zaczyna dostrzegać, że dorośli nie mają odpowiedzi na wszystkie pytania.
DORASTANIE W CIENIU CHOROBY
Jest rok 1987, okres szczytowego rozkwitu japońskiej bańki gospodarczej. Na przedmieściach Tokio mieszka 11-letnia Fuki. Jej ojciec Keiji zmaga się z chorobą nowotworową, a matka Utako próbuje jednocześnie pracować i opiekować się ciężko chorym mężem. Coraz bardziej zmęczona i przytłoczona sytuacją staje się jednak dla córki emocjonalnie niedostępna. Fuki pozostaje więc w dużej mierze sama ze swoimi pytaniami i lękami. Zamiast szukać odpowiedzi u dorosłych, zaczyna zwracać się ku temu, co tajemnicze i niewytłumaczalne. Fascynują ją telepatia, hipnoza i zjawiska nadprzyrodzone. Wyobraźnia staje się dla niej przestrzenią, w której rzeczywistość można jeszcze jakoś uporządkować. I właśnie tutaj znajduje się jeden z najciekawszych elementów „Renoir”. Hayakawa nie traktuje dziecięcych fascynacji swojej bohaterki jako sympatycznego dodatku do historii ani źródła ekscentrycznego humoru. Fantazja pełni tu znacznie ważniejszą funkcję – staje się mechanizmem obronnym.
WYOBRAŹNIA JAKO SCHRONIENIE
Świat dorosłych przestaje być dla Fuki miejscem bezpiecznym i przewidywalnym. Ojciec jest coraz słabszy, a matka coraz bardziej zamyka się we własnych problemach. Wokół dziewczynki znajduje się wiele emocji, ale niewiele osób gotowych jest z nią o nich rozmawiać. Fuki musi więc stworzyć własny język pozwalający jej zrozumieć rzeczy, których na tym etapie życia nie potrafi jeszcze nazwać. Telepatia daje nadzieję, że można dotrzeć do drugiego człowieka bez rozmowy. Hipnoza sugeruje możliwość przejęcia kontroli nad rzeczywistością. Fantazja pozwala natomiast choć na chwilę zawiesić prawa świata, w którym ludzie chorują, oddalają się od siebie i umierają. To bardzo dziecięcy sposób myślenia, ale Hayakawa nie patrzy na niego z pobłażliwością. Przeciwnie – traktuje swoją bohaterkę z ogromną powagą i empatią. Najbardziej niezwykłe w „Renoir” jest więc to, że elementy pozornie nadprzyrodzone wcale nie są tym, co w filmie najbardziej niepokojące.
NAJSTRASZNIEJSZE RZECZY SĄ CAŁKIEM REALNE
Fuki fascynuje się rzeczami niewytłumaczalnymi, jednak prawdziwe źródło jej lęku znajduje się znacznie bliżej. To choroba ojca. To matka, która jest fizycznie obecna, ale coraz bardziej emocjonalnie nieosiągalna. To rozmowy dorosłych, których dziecko nie powinno rozumieć, lecz z których wychwytuje wystarczająco dużo, by poczuć zagrożenie. To wreszcie świadomość, że coś nieuchronnie się kończy, chociaż nikt nie chce powiedzieć tego wprost. Hayakawa bardzo dobrze oddaje specyficzną sytuację dziecka, które „wie”, zanim jeszcze naprawdę zrozumie. Fuki obserwuje gesty, spojrzenia i zachowania dorosłych. Dostrzega zmianę atmosfery w domu. Nie zna jednak pełnego kontekstu wydarzeń, dlatego luki w swojej wiedzy wypełnia fantazją. I może właśnie dlatego „Renoir” pozostaje tak daleko od typowego filmowego melodramatu.
CICHA TURBULENCJA DORASTANIA
Chie Hayakawa nie potrzebuje wielkich scen, efektownych przemówień ani dramatycznej muzyki podpowiadającej widzowi, kiedy powinien się wzruszyć. Znacznie bardziej interesują ją drobiazgi: spojrzenie, chwila milczenia, pozornie nieistotna rozmowa czy sytuacja, której znaczenie bohaterka zacznie rozumieć być może dopiero kilka lat później. „Renoir” opowiada o dzieciństwie w sposób fragmentaryczny, bo również nasze wspomnienia z tego okresu rzadko układają się w perfekcyjnie skonstruowaną historię. Pamiętamy pojedyncze obrazy, miejsca, zapachy, zdania wypowiedziane przez rodziców i sytuacje, których wtedy nie rozumieliśmy. Film Hayakawy ma podobną strukturę. Zamiast prowadzić widza od jednego dramatycznego punktu do kolejnego, pozwala mu po prostu przebywać z Fuki i patrzeć na rzeczywistość jej oczami. To jednocześnie największa siła filmu i element, który może podzielić publiczność.
FILM, KTÓRY NIE PODAJE WSZYSTKIEGO NA TACY
„Renoir” jest oszczędny, spokojny i pełen niedopowiedzeń. Nie każda scena prowadzi do wyraźnej puenty, a nie każdy rozpoczęty wątek zostaje zamknięty w sposób, jakiego można oczekiwać od klasycznie opowiedzianego dramatu. Widz szukający mocno zarysowanej historii o rodzinie mierzącej się z chorobą może więc poczuć pewien dystans. Hayakawa nie buduje emocji poprzez kolejne fabularne kulminacje. Znacznie bardziej interesuje ją stan zawieszenia – moment, w którym bohaterka znajduje się jeszcze po jednej stronie dzieciństwa, ale rzeczywistość coraz brutalniej zmusza ją do przejścia na drugą. Ta fragmentaryczność ma jednak sens. My sami również wiemy o sytuacji rodzinnej dokładnie tyle, ile jest w stanie dostrzec Fuki. Reżyserka nieustannie przypomina nam, że obserwujemy świat oczami jedenastolatki. W dużej mierze to właśnie na jej perspektywie opiera się emocjonalna siła filmu.
DZIECI WIDZĄ WIĘCEJ, NIŻ NAM SIĘ WYDAJE
„Renoir” jest opowieścią o stracie, ale może jeszcze bardziej – o samotności, która pojawia się na długo przed samym pożegnaniem. Fuki nie zostaje pozostawiona sama dlatego, że otaczający ją dorośli są źli czy obojętni. Oni również próbują poradzić sobie z sytuacją, która ich przerasta. Choroba stopniowo pochłania całą rodzinę i sprawia, że każdy jej członek zamyka się we własnym sposobie przeżywania lęku. Hayakawa nie szuka winnych. Obserwuje raczej delikatne nici porozumienia pomiędzy ludźmi, które czasem się zrywają, a czasem niespodziewanie pozwalają komuś na chwilę przestać czuć się samotnym. Dlatego „Renoir” pozostawia po sobie przede wszystkim melancholię. To film spokojny, subtelny i wymagający cierpliwości, ale jednocześnie bardzo uważny na emocje swojej bohaterki. Przypomina również o czymś, o czym dorośli często zapominają: można nie powiedzieć dziecku prawdy, można próbować je chronić i można udawać, że wszystko jest w porządku. Dziecko i tak zauważy, że jego świat właśnie się zmienił.
Polecam, 7/10.


